قازاقستاننىڭ باستى بايلىعى ۇلان-بايتاق جەرىندە دە ەمەس, سول جەردىڭ كەنىندە دە ەمەس, ىنتىماقشىل ەلىندە, بەرەكەگە باستار بىرلىگىندە. ەلباسىمىزدىڭ باستاماسىمەن 2015 جىل قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جىلى بولىپ جاريالاندى. بۇگىن, 6 اقپاندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جىلىنىڭ اشىلۋىنا ارنالعان سالتاناتتى راسىم وتكىزىلەدى.
اسسامبلەيا دەپ اۋىز اشقاننان كوز الدىڭا ەلىمىزدەگى تىنىشتىق, ەتنوسارالىق جاراستىق, كونفەسسياارالىق كەلىسىم كەلەدى. ءبىر قۇدىرەتتىڭ كۇشىمەن وسىناۋ ءسوز قازاقستاندا بارلىق بەيبىت ءومىردى, تۇراقتى تىرشىلىكتى جاساپ تۇرعانداي بولىپ كورىنەدى. ءبىز 20 جىل بويى سوعان ۇيرەنىپ, سوعان ابدەن سەنىپ قالدىق.
الىسقا بارماي, تۋرا ءوزىمىز تۋرالى ايتاتىن بولساق, كەيبىرىمىز وسىدان 15-20 جىل بۇرىن ەلىمىزدەگى ەتنوستاردىڭ ءوز تىلىندە كوبىرەك سويلەگەنىن, وزدەرىنىڭ مۇددەلەرىن ايتىپ, ماسەلە كوتەرگەندەرىن, سونىمەن بىرگە, باسقا ءداستۇرلى كونفەسسيالاردىڭ ەلىمىزدە ءدىني عيباداتحانالارىن كوبەيتىپ, ولاردىڭ ماڭىنا وزدەرىنە ءتان كيىمدەرىمەن توپتالىپ جۇرگەنىن كورسەك, كادىمگىدەي كۇدىك الىپ, ولارعا ۇناتپاي, سەكەممەن قارايتىن ەدىك. ال اسسامبلەيانىڭ جۇمىسىمەن, باعىت-باعدارىمەن, ماقساتىمەن جاقىنىراق تانىسا كەلە ولاردىڭ دا مۇددەسى قورعالىپ, ارمانى ورىندالىپ, وزىمىزبەن بىردەي قورعالۋى كەرەكتىگىنە كوز جەتكىزدىك. ءسويتىپ, اسسامبلەيا ءبىزدى قاراپايىم توزىمدىلىككە, ەتنوسارالىق تولەرانتتىلىققا تاربيەلەدى. اسىرەسە, نەمىس, چەشەن-ينگۋش, كورەي, مەسحەتيا تۇرىكتەرى, قىرىم تاتارلارى, نوعاي سياقتى حالىقتاردىڭ ءبىزدىڭ جەرىمىزگە قۋعىن-سۇرگىنمەن, ايداۋمەن كەلىپ, تۇرىپ قالعان وكىلدەرى وزدەرىنىڭ ۇلتتىق رۋحىن كوتەرىپ, جاستارىنا ۇمىتىلا باستاعان تىلدەرىن ۇيرەتىپ, داستۇرلەرى مەن سالتتارىن جاڭعىرتقىسى كەلىپ جاتقانىن قولداۋدىڭ ءوزى ۇلكەن ساۋاپتى ءىس ەكەنىن ۇقتىردى. ال ورىس, تاتار, وزبەك, ۋكراين, ۇيعىر سياقتى بىرگە ءوسىپ, بىتە قايناسىپ كەتكەن ءىرى ەتنوستاردىڭ دا وزدەرىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن ويلاۋىنا, تىلدەرىن دامىتىپ, داستۇرلەرىن ساقتاۋىنا ابدەن قاقىسى بار ەكەنىن اسسامبلەيا 20 جىل بويى ءبىزدىڭ سانامىزعا ءسىڭىرىپ كەلەدى.
ءسويتىپ, ول توتاليتارلىق, ءوزىمشىل جۇيەدەن شىعىپ, وزىنىكىن عانا بولدىرۋدى كوزدەگەن ديكتاتتىق تارتىپكە ۇيرەنىپ قالعان بىزگە ناعىز دەموكراتيانىڭ نەگىزگى وزەگىن قالىپتاستىرۋشى بولىپ وتىر. قازىر اسسامبلەيانىڭ ىقپالىمەن پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ كوبىنە قاراعاندا قازاقستاندىقتاردىڭ بويىنداعى دەموكراتيانىڭ ۇشقىندارى اناعۇرلىم ارتىق ەكەنىن كوزىمىز كورىپ ءجۇر. قازاقستانداعى ەتنوستار ءبىزدىڭ مۇددەمىزگە قول سۇعىپ, اۋزىمىزداعىنى جىرىپ العىسى كەلىپ جاتقان جوق, بىزدەردىكى بارىنەن ارتىق دەپ وزبىرلىق تانىتىپ كەتىپ تە جاتقان جوق, كەرىسىنشە قازاقتىكى العا باسسىن, سونىمەن بىرگە ءبىز دە جاڭعىرايىق, پرەزيدەنت ايتقانداي ءبىزدى ۇيلەستىرۋشى مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى بولسىن دەپ ءبىزدىڭ ءسوزىمىزدى سويلەۋدە. ەندەشە ولاردى قولدامايتىن نەسى بار؟
جاڭا ءبىز «ءبىزدىڭ ءسوزىمىزدى سويلەپ جاتسا» دەگەندى ايتىپ قالدىق. وسىنىڭ ماڭىزى وتە زور, مازمۇنى وتە تەرەڭدە, سوندىقتان سول ماسەلەگە تەرەڭىرەك توقتالىپ كورەلىكشى.
ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىن العان جىلدارى قازاقستانداعى قازاقتار ۇلەسى 40 پايىزدان جاڭا عانا اسقانىن بىلەمىز. سونىڭ ءوزى دە بارلىق وڭىرلەردە بىرقالىپتى قونىستانباي, وڭتۇستىكتە كوپ بولسا, سولتۇستىك پەن شىعىستا بارىنشا از بولىپ تاراعان. ازشىلىق بولىپ قالۋدىڭ اسەرىمەن وسى ايماقتاردا قازاقتىڭ ىقپالى دا شامالى ەدى. ماسەلەن, ءبىزدىڭ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 1989 جىلعى حالىق ساناعى بويىنشا قازاقتاردىڭ ۇلەسى 18 پايىز عانا بولدى. ال وبلىس ورتالىعى پەتروپاۆل قالاسىندا 8 پايىزداي عانا ەدىك. شاھاردا جالعىز-اق قازاق مەكتەبى بولاتىن, ونىڭ ءوزى ينتەرنات نەگىزىندە قۇرىلعان, قالالىقتاردىڭ ەمەس, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بالالارىنا ارنالعان. ودان باسقا بىردە-ءبىر مەكەمە, ۇيىمداردا قازاق تىلىندە ەشكىم سويلەمەيتىن. كاسىپورىنداردى ءتىپتى اتاۋعا تۇرمايدى. قالالىق پارتيا كوميتەتىندە 3-اق قازاق قىزمەت ەتتى. 1890 جىلعى «اقمولا وبلىسىنا شولۋ» دەگەن رەسمي قۇجاتتاردىڭ جيناعىندا وسى وبلىسقا قارايتىن پەتروپاۆل ۋەزىنىڭ قازاقتارى 54 پايىز بولعان. («وبزور اكمولينسكوي وبلاستي زا 1890 گ.», س.8). 1926-36 جىلدارى پەتروپاۆل قالاسى حالقىنىڭ ءوسىمى ەكى ەسەگە جاقىن, ياعني 84 پايىزعا ارتقان. ويتكەنى, 31-32 جىلدارداعى اشتىقتان قازاق تۇرعىندار قىرىلىپ, قىرىلماعانى تايگاعا (قازاقتار ونى «ءىش» دەيدى) اۋىپ جاتقاندا وكىمەت رەسەي, ۋكراينا, بەلورۋسسيا رەسپۋبليكالارىنان 172 مىڭ باي-كۋلاكتاردى «سەنىمسىز ەلەمەنتتەر» دەپ وسى وبلىسقا توعىتقان جانە ولاردىڭ كوبىن قالاعا قونىستاندىرعان. ودان 1937 جىلعى لاڭ كەلىپ, قالادا تۇراتىن كوزى اشىق قازاقتاردىڭ وتباسىلارى رەپرەسسيادان قاشىپ تاعى دا ءىشتى پانالاعان. ال 1941-45 جىلعى سوعىستا ەۆاكۋاتسيامەن كەلگەندەر قازاقتاردىڭ ۇلەسىن ودان ءارى ازايتتى. جىعىلعانعا جۇدىرىق دەگەندەي, اپەرباقان حرۋششەۆتىڭ ايعايىمەن 1954-62 جىلدارى تىڭ كوتەرۋگە كەلگەندەر قازاقتىڭ ۇلەسىن ءوز جەرىندە مۇلدە ازايتتى عوي... قايتا ءتۇپ ورنىمەن جويىلىپ كەتپەي, 1989 جىلعا دەيىن ەس جيىپ, 18 پايىزعا جەتكەن ەدىك.
مىنە وسىلاي, ازشىلىققا ۇشىراپ قالعان قازاقتاردىڭ ءسوزىن, ايتقان تىلەگىن بارلىق جەردە تامىر جايىپ, جوعارى-تومەندى باسقارۋ ورىنتاقتارىنا تەرەڭ ورناپ قالعاندار جۇرە تىڭدايتىن. ءتىپتى, وزدەرىن قازاقستاندا ءجۇرمىز, بوتەن ەلدىڭ سۋىن تاتۋدامىز دەگەندى ولاردىڭ تالايى استە ويلاعان ەمەس. وسىنداي پيعىلدىڭ اسەرىمەن قازاقستاننىڭ ءوز الدىنا تۋ تىگىپ, دەربەس مەملەكەت بولعانىن جانىنا تۇسكەن جاراداي كورگەن توپتار شىقتى. ولار قازاقستان مەملەكەتى تەك قانا قازاقتاردىكى, قازاقتىڭ عانا مۇددەسىن قولدايتىن بولادى دەگەن ۇراندى جالاۋلاتتى. وسىلاي دەگەن شوۆينيستەرگە باسقا ەتنوس وكىلدەرى دە كەيدە قوسىلىپ كەتىپ جاتتى.
ءالى ەسىمدە, العاشقى ورەكپۋ كسرو-نىڭ كەزىندە-اق باستالدى. 1989 جىلى قازاقستاندا مەملەكەتتىك ءتىل قازاق ءتىلى بولادى دەگەنگە قارسى بولعاندار جاعا جىرتپاسا دا, كوزدەرى قىزارىپ, سوقتىعارعا جۋىق بولىپ جۇرەتىن. قاي حالىقتا بولسا دا ادىلەتتى, تۋرا مىنەزدى ادامدار بار عوي. وندايلار ورىس اراسىندا دا كوپ. بىردە, ءبىز قىزمەت ەتەتىن وبلىستىق اۆتوكولىك بىرلەستىگىندە وسى ماسەلەگە بايلانىستى قىزۋ پىكىرتالاس بولىپ قالدى. سوندا بىرلەستىككە قارايتىن №1 اۆتوپاركتىڭ ديرەكتورى يۋري پروكوپەۆيچ نوۆيكوۆ دەگەن ازاماتتىڭ بارلىق جۇرتقا: «قازاقستاندا مەملەكەتتىك ءتىل قازاق ءتىلى بولۋى كەرەك. وعان تالاسۋعا بولمايدى, ال ءبىز ونى ۇيرەنۋىمىز كەرەك» دەگەن ادىلەتتى ءسوزىن ءالى كۇنگە ۇمىتپاي, ريزاشىلىقپەن ەسكە الامىن. وسىنداي سالماقتى, ساليقالى ازاماتتاردىڭ پىكىرى ءار جەرلەردەن ەستىلىپ جاتاتىن. قازاقتاردىڭ ءوزى ايتسا ونداي پىكىر ورەكپىگەندەرگە وتە قويماس ەدى, ال ورىس نەمەسە باسقا ەتنوس وكىلدەرى ايتسا – وعان قۇلاق تۇرىلەتىن. قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن جالعىز الۋى الدىمەن پرەزيدەنتتىڭ, سوسىن سول كەزدەگى جوعارعى كەڭەستىڭ ەرلىگى بولسا, وعان قارسىلاردىڭ لاپىلداعان ارىنىن باسۋعا وسىنداي پىكىردەگى ادامداردىڭ ىقپالى زور بولدى.
مىنە, سوندىقتان دا قازاقتىڭ ءسوزىن سويلەيتىن باسقا ەتنوس وكىلدەرىنىڭ اراسىنان شىققان بەدەلدى, سالماقتى, ساليقالى ادامدار جاس قازاقستانعا اۋاداي قاجەت ەدى. ولاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ورەلى پىكىرلەرىنە ءورىس تۋعىزاتىن بەدەلدى ۇيىم قۇرۋ ماسەلەسىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ تەرەڭنەن سەزىنگىش تۇيسىگىمەن بىردەن ۇققان سياقتى. سونىمەن بىرگە بۇل ۇيىم قازاقستانداعى ەتنوستاردىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن قولدايتىن, ولاردىڭ تىلدەرىن ۇيرەنىپ, دەمالىس كۇنگى مەكتەپتەرىن اشىپ, سالت-داستۇرلەرىن جاڭعىرتۋعا جاردەم تۋعىزاتىن دا بولۋى كەرەكتىگىن پرەزيدەنت شۋ دەگەننەن-اق بەلگىلەگەن. 1992 جىلى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ ءبىر جىلدىعىنا وراي بولعان قازاقستان حالىقتارىنىڭ ءبىرىنشى فورۋمىن وتكىزگەندە-اق ەلباسى وسى سوزدەردى اۋزىنا العان بولاتىن. سودان, 1995 جىلى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرۋ جونىندەگى جارلىعى شىقتى. ارادا وتكەن 3 جىلعا جاقىن ۋاقىتتا ونى قۇرۋدىڭ العىشارتتارى ابدەن ءپىسىپ-جەتىلىپ, دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى قۇرىلتاي سەسسياسىنىڭ (1995 جىلعى ناۋرىز) تاقىرىبى دا ونىڭ باستى ماقساتىن اشىپ: «ءبىزدىڭ ورتاق ۇيىمىزدەگى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم ءۇشىن» دەپ اتالعان ەدى.
سودان بەرى اسسامبلەيا ءوسىپ, ورلەۋ ۇستىندە. ول كوپتەگەن شەتەلدەرگە دە تانىلىپ, ونىڭ تاجىريبەسىن بىلىكتى ماماندار زەرتتەپ ءجۇر. ارينە, ونىڭ كەيبىر قۇقىلارىن دەموكراتيا قاعيداتتارىنا كەرەعار دەۋشىلەر دە بار. سونداعى ايتاتىن نەگىزگى تىرەكتەرى – اسسامبلەيا مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن 500-دەي ادامنىڭ سايلاۋ قۇقى باسقا جۇرتتان نەگە ارتىق, باسقالار ءبىر داۋىسقا قۇقىلى بولسا, بۇلار ەكى داۋىسقا يە بولىپ, ەكى دەپۋتاتتى سايلايدى دەگەنگە سايادى. ونىسى راس, ءبىزدىڭ زاڭىمىزعا سايكەس اسسامبلەيا مۇشەلەرى پارلامەنت ماجىلىسىنە وزدەرىنىڭ 9 دەپۋتاتىن سايلاۋعا قۇقىلى. الايدا... دەموكراتيا قاعيداتتارى دەگەننىڭ ءوزى دە قاتىپ قالعان دۇنيە ەمەس, ول دا ادامنىڭ يگىلىگى ءۇشىن وزگەرتۋدى, جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەتىن دۇنيەلەر ەمەس پە؟ سونىڭ ءبىر ايعاعىنا جۋىردا بارشا الەم كوزىن جەتكىزدى عوي. وزىنە-ءوزى جارناما جاساۋدى كوزدەگەن پاريجدىك ءبىر جۋرنال دەموكراتيالىق قۇقىنى سىلتاۋراتىپ, باسقا ادامداردىڭ ءدىني سەنىمىن اياققا باسقانى ءۇشىن جارىلىسقا ۇشىراپ, 12 ادام كۇتپەگەن جەردەن قازاعا ۇشىرادى. دەمەك... دەموكراتيا دەگەن ادامعا بارلىق بوستاندىقتى بەرەدى, ءوز باسىڭ, جەكە ءىسىڭ ءۇشىن ويىڭا نە كەلسە سونى ىستەي بەر, الايدا باسقالاردىڭ سەنىمىن قورلاماۋى كەرەك دەگەن قاعيداتپەن تولىقتىرۋدى قاجەت ەتىپ تۇرعان جوق پا؟
ەلدەگى تىنىشتىق پەن بەيبىتشىلىككە قىزمەت ەتەتىن اسسامبلەيا سياقتى ايرىقشا ورگانىمىز باسقا ادامداردىڭ قۇقى مەن بوستاندىعىنا قول سۇقپايتىن بولسا – ارتىعىراق قۇقىعا يە بولمايتىن نەسى بار؟ بارلىق ەلدەردەگى, الەمنىڭ بارلىق بۇرىشىنداعى قوعامدىق قاتىناستار بىردەي ەمەس. دەمەك دەموكراتيالىق قاعيداتتاردى دا تەك ءبىر ولشەممەن كەزدەۋگە بولمايدى. ءار قيىردىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاندا تۇراقتى, دىڭگەگى بەرىك, مىقتى مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن قوعامنىڭ ءبىرتۇتاس بولۋى قاجەتتىگىن, جاڭا ۇلتتىق سانا قالىپتاستىرۋ كەرەكتىگىن بىردەن ءتۇسىندى. ال وعان قول جەتكىزۋدىڭ نەگىزگى تەتىگى – اسسامبلەيا ەدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ اسسامبلەيامىز, تۇسىنگەن ادامعا, دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى جەتىلدىرە ءتۇسۋدىڭ ءبىر امالى دەپ ۇعۋعا ءتيىسپىز. وسى ۋاقىتقا دەيىن بارشا عىلىم ءدىن, مادەنيەت, ءتىل جانە باسقا دا ەتنوستىق ايىرماشىلىقتار قوعامداعى ادامدار اراسىن اشا تۇسەتىن, قايشىلىقتار تۋعىزاتىن فاكتورلار دەپ تانىپ كەلدى. ال نازارباەۆ مودەلىنىڭ فەنومەنى سوندا, ول وسى فاكتورلاردى ايىرۋشى ەمەس, بىرىكتىرۋشى فاكتورعا اينالدىرا ءبىلدى. وتكەن جىلدىڭ اياعىندا استانادا الەمدىك ساياساتكەرلەردىڭ فورۋمى بولعان ەدى, سوندا وسى ماسەلەنى اۋىزعا العاندار كوپ بولدى.
اسسامبلەيانىڭ قازاقستان حالقىن تۇتاس ۇلت ەتىپ ۇيىستىرۋ جولىنداعى ەڭبەگى وراسان زور. قانشاما قۇجاتتار قابىلدانىپ, ولاردىڭ ىسكە اسىرۋ جولىندا قانشاما شارالار جاسالدى. سونىڭ ءبارى قازاقستاننىڭ بىرتۇتاستىعىن جىلدان جىلعا نىعىزداي تۇسۋدە. وسى ورايدا 2012 جىلعى لوندون وليمپياداسى ەسكە ءتۇسىپ تۇر. ونداعى العاشقى التىندى ۆەلوسيپەدشى الەكساندر ۆينوكۋروۆ العان ەدى عوي. الەكساندردىڭ اكە-شەشەسى پەتروپاۆلدىڭ تۇبىندەگى بەسكول كەنتىندە تۇراتىن قاراپايىم ادامدار. وزدەرىن قۇتتىقتاۋعا كەلگەن جۋرناليستەرگە قۋانىشتى اكەنىڭ: «العا, قازاقتار!»» دەپ ايعايلاعانى ەستەن كەتپەيدى. دەمەك, قاريا ءوزىن دە قازاققا تەلىپ, ءبارىمىزدىڭ دە ءبىر وتاننىڭ, ءبىر ۇلتتىڭ باۋىرىندا ەكەنىمىزدى ايعاقتاپ تۇر. مىنە, بۇل كەزىندە باسقا حالىقتارى تۇتاسىپ, قازاقتى كوزگە ىلمەگەن جەردەگى پيعىل. باسقا جەردەگى قازاقستاندىق پاتريوتيزم ودان دا زور ەكەنىنە سەنىم مول. بۇل, سايىپ كەلگەندە, اسسامبلەيا ىسكە اسىرىپ جاتقان ايرىقشا مودەلدىڭ ىزگىلىگى مول بولعاندىقتان جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ دە جۇرەگىنە جول تاۋىپ جاتقاندىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى.
سوندىقتان دا اسسامبلەياعا الشاڭ باسا بەر دەگىڭ كەلەدى. ويتكەنى ول قازاقستان حالقى بىرلىگىنىڭ اينىماس سيمۆولى, اداستىرماس تەمىرقازىعى. بيىل اسسامبلەيا جىلىنىڭ الشاڭ باسقانى – قازاقستان حالقى بىرلىگىنىڭ نىقتالا تۇسكەندىگىنىڭ بەلگىسى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».